Atçılıq

Dilbaz atı

  • A
  • A
  • A

Ölkəmizdə atçılığın tarixi olduqca qədimdir. Hazırda dünyada yetişdirilən 260 at cinsindən  “Qarabağ” və  “Dilbaz” atları xalq seleksiyası nəticəsində  Azərbaycanda yaranmışır.  Dilbaz at cinsi qədim dövrlərdə Azərbaycan ərazisində mövcud olan  at tipindən istifadə olunmaqla yaranmışdır. Dilbaz atı  XVIII əsrin sonu  XIX əsrin əvvəllərində yerli atların Şərq atları ilə çarpazlaşdırılması əsasında və Qarabağ cinsinin təsiri altında Qazax əzasında yaradılmışdır.

Cinsin adı zaman keçdikcə bir neçə dəfə dəyişmişdir. "Dilbaz" atları  geniş alın, qısa baş, dar burun, ağır boyun, uzun kürək və beli ilə digər at cinslərindən fərqlənir. Ayaqları nisbətən hündür, yerişi əsasən addım və dördayaqdır. Çox təsadüf edilən rəngi boz və kəhərdir. Dilbaz atı idmanda, minikdə, yükdə və yüngül qoşquda istifadə olunur. Dözümlülüyü və dağlıq şəraitində minik üçün möhkəm olması ilə səciyyələnir. Boyu 152 sm, döş qucumu 172 sm və top sümüyü qucumu 19.4 sm təşkil edir.
"Dilbaz" atları yaxşı işləmə bacarığı göstərirlər. Bu at cinsi bir gündə belində 115-130 kq yük ilə 45-55 km, idmançı ilə isə 70 km yol qət etmək bacarığına malikdir. Ən yüksək yarış göstəriciləri 1600 metrlik məsafə üçün 1 dəqiqə 56 saniyə və   metrlik məsafə üçün 2 dəqiqə 55 saniyədir.
XIX əsrin ortalarında Qazax qəzasında atların sayı 25 minə çatırdı. Lakin birinci və ikinci dünya müharibələri zamanı atların cəbhəyə cəlb edilməsi, atların sayının kəskin azalmasına səbəb olmuşdur.
Dilbaz atını yaxşılaşdırmaq üçün 1944-cü ildə cinsin yaradıldığı yerdə - Ağstafada Dilbaz Atçılıq Dövlət Döllük Ocağı təşkil olunmuşdur.
Cinsin yüksək keyfiyyətləri cıdırda da özünü göstərmişdir. Bakı ippodromunda 1940-2000-ci illərdə keçirilən qaçışlarda Dilbaz atları daim yüksək yerlər tuturdular. 1962-1990 – cı illərdə Dilbaz atları Ümumittifaq yarışlarda 39 dəfə iştirak etmiş və 8 dəfə birinci yerə layiq görülmüşdür, 36 dəfə isə müxtəlif attestatlar almışdır.
Hal hazırda Dilbaz atları Azərbaycanın qərb və şimal rayonlarında, İranın şimalında, Gürcüstanda və Dağıstanda yayılmışdır.Dilbaz atlarının da müəyyən əlamətlərinin yaxşılaşmasında digər at cinslərindən istifadə olunmuşdur. Qazax qəzasında Dilbazilər sülaləsinin bir neçə nəslinin, habelə Allahyar bəy Zülqədərov və onun mənsub olduğu sülalənin nümayəndələrinə məxsus at ilxılarında Dilbaz atlarının yaxşılaşdırması istiqamətində aparılan işlər müasir dövrümüzə gəlib çatmış Dilbaz cinsinin formalaşmasında əsas mərhələ olmuşdur. Dilbaz atlarının yaxşılaşdırılması yalnız Qazax qəzası ilə məhdudlaşdırılmamış və bu işlə Şəkidə və ölkəmizin digər bölgələrində də həvəskar atçılar  məşğul olmuşdur. Ədil xan keçən əsrin əvvəllərində Şəkinin  Daşüz  ərazisində at zavodu yaratmış, Dilbazilərdən və Allahyar bəy Zülqədərovdan 30 baş damazlıq madyan və 5 baş törədici ayğır alaraq Daşüzə gətirərək zavodda yetişdirməyə başlamışdır.

Ölkəmizdə  atçılıq müəssisələri və zavodları, o cümlədən Bakıda cıdır meydanı 1923-cü ildə, Şəkinin Daşüz ərazisində 71 saylı at zavodu 1934-cü ildə, Ağdam və Ağstafa at zavodları 1949-cu ildə yaradılmışdır. Həmin zavodlar yaradılarkən vaxtilə xan zavodlarına məxsus olan atlardan istifadə edilmişdir. 1944-cü ildə isə Qazax (Azərbaycan) atlarının dövlət damazlıq ocağının yaradılması haqqında qərar qəbul edilmişdir. 71 saylı zavodda 2 bölmə yaradılmış, onlardan birində Kabardin, digərində Qazax (Azərbaycan) və onların Ərəb atları ilə yaxşılaşdırılmış mələzləri cəmləşdirilmişdir. Bundan əlavə, zavoda Qazax rayonundan 41 baş təmiz cins Dilbaz madyanı və 2 baş törədici ayğır verilmişdir.
XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərinə kimi cinsin köhnə tiplərinin rəngindən asılı olaraq onu “göydəmir”, “göydəmir türk atı”, yaxud sadəcə “boz at” adlandırmışlar.
Dilbaz at cinsi 1869-cu ildə Moskvada, 1895-ci ildə Tiflisdə və 1912-ci ildə Pyatiqorskda keçirilmiş at sərgilərində nümayiş etdirilmişdir.
Dilbaz cinsli atlar 1962-ci ildən başlayaraq hər il Moskvada və ittifaqın ayrı-ayrı respublikalarının cıdır meydanlarında keçirilən yarışlarda sınaqdan keçirilmişlər. Bu yarışlarda Dilbaz cinsli  atlar dəfələrlə birinci yeri tutmuşlar.
Yeni iqtisadi şəraitdə atçılıqla məşğul olan özəl qurumlar da formalaşmaqdadır. Hazırda ölkədə xüsusi mülkiyyətə əsaslanan 20-yə qədər hüquqi və fiziki şəxsdə 500 başdan artıq yüksək sinifli müxtəlif cinslərə aid atlar var. Sahibkarlıq subyektlərinin şəxsi təsərrüfatlarında Dilbaz cinsindən olan yaxşı göstəricilərə malik xeyli sayda atlar da yetişdirilməkdədir.
Dilbaz atı hazırda ölkəmizin demək olar ki, bütün ərazilərində yayılmış, 15 rayon üçün isə yaxşılaşdırıcı cins kimi planlaşdırılmışdır. Bununla yanaşı, cinsin müntəzəm olaraq elmi əsaslarla yaxşılaşdırılmasına, çatışmayan xüsusiyyətlərin aradan qaldırılmasına və təkmilləşdirilməsinə ehtiyac var. Ona görə də cinsin genefondunu qoruyub saxlamaq və daha da təkmilləşdirmək üçün müvafiq tədbirlər görülür.
Ölkəmizdə atçılığın daha da inkişaf etdirilməsi və yerli at cinslərinin genofondunun qorunub saxlanmsaı məqsədi ilə  Ağstafa rayonunda Dilbaz atçılıq təsərrüfatı yaradılmışdır. Hazırda bu təsərrüfatda 100 başdan artıq Dilbaz cinsli atlar təmizlikdə yetişdirilir.

17.10.2019

İstanbul Universitetinin müəllimi ADAU-da təcrübə dərsləri keçir

16.10.2019

Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi yanında Barama İstehsalçıları Şurası yaradılıb

16.10.2019

Bu günədək qəbul məntəqələrinə 183 min tondan artıq pambıq təhvil verilib